परिचय
आजको आधुनिक युगलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको युग भनेर चिनिन्छ। विश्वभरि नै डिजिटल प्रविधिको प्रयोग तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, बैंकिङ, व्यापार, सरकारी सेवा, सञ्चार तथा मनोरञ्जन लगायतका हरेक क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिले महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। यस्तो अवस्थामा डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy) प्रत्येक नागरिकका लागि आवश्यक सीपको रूपमा विकसित भएको छ।
डिजिटल साक्षरता भन्नाले कम्प्युटर, स्मार्टफोन, इन्टरनेट तथा अन्य डिजिटल उपकरणहरूको प्रभावकारी, सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोग गर्ने ज्ञान तथा सीपलाई जनाउँछ। केवल उपकरण चलाउन जान्नु मात्र डिजिटल साक्षरता होइन, प्राप्त सूचनाको मूल्याङ्कन गर्ने, अनलाइन सुरक्षाको ख्याल गर्ने तथा डिजिटल माध्यमबाट आफ्ना आवश्यक कार्यहरू सम्पन्न गर्न सक्ने क्षमता पनि यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रमा डिजिटल साक्षरताको महत्व दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ। सरकारले डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क लागू गरेको छ भने विभिन्न सार्वजनिक तथा निजी संस्थाहरूले डिजिटल सेवाहरू विस्तार गरिरहेका छन्। यस लेखमा नेपालमा डिजिटल साक्षरताको महत्व, आवश्यकता, चुनौती तथा सम्भावनाबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ।
डिजिटल साक्षरताको अवधारणा
डिजिटल साक्षरता भनेको डिजिटल उपकरण र इन्टरनेटको प्रयोग गरी सूचना प्राप्त गर्ने, विश्लेषण गर्ने, सिर्जना गर्ने तथा आदानप्रदान गर्ने क्षमता हो। यसमा निम्न पक्षहरू समावेश हुन्छन्:
- कम्प्युटर तथा मोबाइल उपकरण सञ्चालन गर्ने सीप
- इन्टरनेटको प्रयोग गर्ने ज्ञान
- इमेल तथा सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोग
- अनलाइन सुरक्षा तथा गोपनीयताको संरक्षण
- डिजिटल सामग्री निर्माण तथा व्यवस्थापन
- डिजिटल माध्यमबाट समस्या समाधान गर्ने क्षमता
डिजिटल साक्षर व्यक्तिले प्रविधिको सुरक्षित र प्रभावकारी प्रयोग गरी आफ्नो व्यक्तिगत, शैक्षिक तथा व्यावसायिक जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ।
नेपालमा डिजिटल साक्षरताको वर्तमान अवस्था
पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। स्मार्टफोनको पहुँच बढेको छ र ग्रामीण क्षेत्रसम्म इन्टरनेट सेवा विस्तार हुँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन बैंकिङ, ई-कमर्स तथा डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको प्रयोग व्यापक रूपमा बढिरहेको छ।
यद्यपि, देशका सबै नागरिकहरू समान रूपमा डिजिटल रूपमा सक्षम छैनन्। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र, वृद्धवर्ग तथा आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायहरूमा डिजिटल साक्षरताको स्तर अपेक्षाकृत कम रहेको पाइन्छ। यसले डिजिटल विभाजन (Digital Divide) सिर्जना गरेको छ।
शिक्षा क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरताको महत्व
शिक्षा क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरताले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। विद्यार्थीहरूले इन्टरनेटको माध्यमबाट विश्वभरका शैक्षिक सामग्रीहरू सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्छन्।
१. अनलाइन शिक्षाको विकास
कोभिड-१९ महामारीको समयमा अनलाइन शिक्षाको महत्व स्पष्ट रूपमा देखियो। डिजिटल साक्षर विद्यार्थी तथा शिक्षकहरूले अनलाइन कक्षामा सहज रूपमा सहभागिता जनाउन सके।
२. अध्ययन सामग्रीको पहुँच
विद्यार्थीहरूले ई-बुक, अनुसन्धान लेख, भिडियो ट्युटोरियल तथा अनलाइन कोर्सहरूबाट अतिरिक्त ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छन्।
३. अनुसन्धान क्षमताको विकास
डिजिटल साक्षरताले विद्यार्थीहरूलाई विश्वव्यापी स्रोतहरूमा पहुँच प्रदान गर्छ, जसले अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्छ।
४. आधुनिक सीपको विकास
भविष्यको रोजगार बजारका लागि आवश्यक कम्प्युटर, प्रोग्रामिङ, डेटा विश्लेषण तथा अन्य डिजिटल सीपहरू विकास गर्न डिजिटल साक्षरता आवश्यक हुन्छ।
आर्थिक विकासमा डिजिटल साक्षरताको भूमिका
डिजिटल साक्षरताले देशको आर्थिक विकासमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
१. रोजगारीका अवसरहरू
डिजिटल सीप भएका व्यक्तिहरूले आईटी, डिजिटल मार्केटिङ, ग्राफिक डिजाइन, वेब विकास, डेटा एनालिटिक्स लगायतका क्षेत्रमा रोजगारी पाउन सक्छन्।
२. स्वरोजगारको सम्भावना
डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत फ्रीलान्सिङ, अनलाइन व्यवसाय तथा सामग्री निर्माण गरेर आम्दानी गर्न सकिन्छ।
३. ई-कमर्सको विकास
व्यापारीहरूले आफ्ना वस्तु तथा सेवाहरू अनलाइन बिक्री गर्न सक्छन्। यसले बजारको पहुँच विस्तार गर्छ।
४. उत्पादकत्व वृद्धि
डिजिटल उपकरणहरूले व्यवसायिक प्रक्रियालाई छिटो, प्रभावकारी तथा कम खर्चिलो बनाउँछन्।
डिजिटल बैंकिङ तथा वित्तीय समावेशीकरण
नेपालमा डिजिटल भुक्तानी प्रणाली तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ।
डिजिटल सेवाहरू
- मोबाइल बैंकिङ
- इन्टरनेट बैंकिङ
- QR भुक्तानी
- डिजिटल वालेट
- अनलाइन फण्ड ट्रान्सफर
डिजिटल साक्षर व्यक्तिहरूले यी सेवाहरू सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्। यसले समय तथा लागत दुवै बचत गर्छ।
सरकारी सेवामा डिजिटल साक्षरता
नेपाल सरकारले विभिन्न सेवाहरू डिजिटल माध्यमबाट उपलब्ध गराउन थालेको छ।
उदाहरण:
- राष्ट्रिय परिचयपत्र सेवा
- पासपोर्ट आवेदन
- कर भुक्तानी
- कम्पनी दर्ता
- लोकसेवा आवेदन
- शैक्षिक नतिजा हेर्ने सेवा
डिजिटल साक्षर नागरिकहरूले यी सेवाहरू घरमै बसेर उपयोग गर्न सक्छन्।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरता
स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि डिजिटल साक्षरताको महत्व बढ्दै गएको छ।
१. टेलिमेडिसिन
दूरदराजका नागरिकहरूले अनलाइन माध्यमबाट चिकित्सकसँग परामर्श लिन सक्छन्।
२. स्वास्थ्य जानकारी
इन्टरनेटमार्फत स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
३. डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख
रोगीको विवरण डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
कृषिमा डिजिटल साक्षरताको योगदान
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषिको महत्वपूर्ण योगदान छ।
डिजिटल साक्षरताले किसानहरूलाई:
- मौसमको जानकारी प्राप्त गर्न
- बजार मूल्य थाहा पाउन
- आधुनिक कृषि प्रविधि सिक्न
- कृषि सामग्री खरिद गर्न
- कृषि उत्पादनको बजार व्यवस्थापन गर्न
मदद पुर्याउँछ।
महिलाको सशक्तीकरणमा डिजिटल साक्षरता
महिलाहरूलाई डिजिटल साक्षर बनाउनु समाजको समग्र विकासका लागि महत्वपूर्ण छ।
डिजिटल साक्षरताले महिलाहरूलाई:
- अनलाइन शिक्षा लिन
- स्वरोजगार सिर्जना गर्न
- व्यवसाय सञ्चालन गर्न
- वित्तीय सेवाहरू प्रयोग गर्न
- सूचना तथा अवसरहरूमा पहुँच बढाउन
सहयोग पुर्याउँछ।
डिजिटल सुरक्षाको आवश्यकता
डिजिटल साक्षरता केवल प्रविधि चलाउने सीप मात्र होइन, सुरक्षित प्रयोग गर्ने ज्ञान पनि हो।
प्रमुख साइबर जोखिमहरू
- फिसिङ आक्रमण
- अनलाइन ठगी
- ह्याकिङ
- डेटा चोरी
- नक्कली वेबसाइट
- सामाजिक सञ्जाल दुरुपयोग
डिजिटल साक्षर व्यक्तिले यस्ता जोखिमहरू पहिचान गरी आफूलाई सुरक्षित राख्न सक्छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरताको महत्व
नेपालको ठूलो जनसंख्या अझै ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरता बढेमा:
- शिक्षा पहुँच विस्तार हुन्छ।
- कृषि उत्पादन बढ्छ।
- सरकारी सेवाहरू सहज हुन्छन्।
- रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन्।
- सूचना पहुँच बढ्छ।
यसले ग्रामीण विकासलाई तीव्र बनाउँछ।
नेपालमा डिजिटल साक्षरताका चुनौतीहरू
यद्यपि डिजिटल साक्षरताको महत्व धेरै छ, नेपालले केही चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ।
१. पूर्वाधारको अभाव
कतिपय क्षेत्रमा गुणस्तरीय इन्टरनेट सेवा उपलब्ध छैन।
२. आर्थिक समस्या
सबै नागरिकसँग स्मार्टफोन वा कम्प्युटर खरिद गर्ने क्षमता छैन।
३. डिजिटल सीपको कमी
विशेष गरी वृद्धवर्ग तथा ग्रामीण समुदायमा डिजिटल सीपको अभाव छ।
४. साइबर सुरक्षाबारे कम ज्ञान
धेरै प्रयोगकर्ताहरू साइबर जोखिमबारे सचेत छैनन्।
५. भाषागत समस्या
अधिकांश डिजिटल सामग्री अंग्रेजी भाषामा भएकाले धेरै नेपाली नागरिकहरूलाई प्रयोग गर्न कठिन हुन्छ।
डिजिटल साक्षरता विस्तारका उपायहरू
नेपालमा डिजिटल साक्षरता विस्तार गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
१. विद्यालयस्तरबाट डिजिटल शिक्षा
विद्यालय पाठ्यक्रममा डिजिटल साक्षरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
२. समुदायस्तरीय तालिम
स्थानीय तहले डिजिटल साक्षरता तालिम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
३. इन्टरनेट पहुँच विस्तार
ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय इन्टरनेट सेवा विस्तार गर्नुपर्छ।
४. नेपाली भाषामा सामग्री निर्माण
स्थानीय भाषामा डिजिटल सामग्री उपलब्ध गराउनुपर्छ।
५. साइबर सुरक्षा शिक्षा
नागरिकहरूलाई सुरक्षित डिजिटल अभ्यासबारे नियमित प्रशिक्षण दिनुपर्छ।
डिजिटल नेपालको भविष्य
नेपालले “Digital Nepal Framework” मार्फत डिजिटल रूपान्तरणको लक्ष्य लिएको छ। आगामी वर्षहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ब्लकचेन, क्लाउड कम्प्युटिङ, बिग डेटा तथा इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT) जस्ता प्रविधिहरूको प्रयोग बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यी अवसरहरूको अधिकतम लाभ लिन प्रत्येक नागरिक डिजिटल रूपमा सक्षम हुन आवश्यक छ। डिजिटल साक्षर जनशक्ति नै डिजिटल नेपालको आधार हो।
निष्कर्ष
डिजिटल साक्षरता आजको युगको अनिवार्य आवश्यकता हो। यसले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, व्यापार, वित्तीय सेवा तथा सरकारी सेवाहरूमा पहुँच विस्तार गर्छ। नेपाल जस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि डिजिटल साक्षरता आर्थिक विकास, सामाजिक समावेशीकरण तथा राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउने महत्वपूर्ण साधन हो।
डिजिटल नेपाल निर्माण गर्ने लक्ष्य प्राप्त गर्न सरकारले मात्र होइन, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र तथा सम्पूर्ण नागरिकहरूले डिजिटल साक्षरता विस्तारमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। जब प्रत्येक नेपाली नागरिक डिजिटल रूपमा सक्षम हुन्छ, तब मात्र समृद्ध, आधुनिक तथा समावेशी नेपालको परिकल्पना साकार हुन सक्छ।