धनतेरस: दीपावलीको शुभारम्भ, समृद्धि र स्वास्थ्यको पर्व

धनतेरस: दीपावलीको शुभारम्भ, समृद्धि र स्वास्थ्यको पर्व

नेपाली समाजमा दीपावली अर्थात् तिहारलाई उज्यालो, प्रेम, सद्भाव, समृद्धि र पारिवारिक एकताको महान् पर्वका रूपमा मनाइन्छ। तिहारको सुरुवातसँगै जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण पर्व हो—धनतेरस। धनतेरसलाई धन, स्वास्थ्य, सुख, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा धनतेरसको विशेष महत्त्व छ। यस दिन भगवान् धन्वन्तरी, माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। विशेषगरी सुन, चाँदी, तामा, पित्तल तथा अन्य धातुका सामग्री खरिद गर्ने चलनले धनतेरसलाई आर्थिक समृद्धिसँग जोडेको छ।

धनतेरस केवल धनसम्पत्ति आर्जन गर्ने पर्व मात्र होइन, स्वस्थ जीवन, सकारात्मक सोच, पारिवारिक सुख र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिने सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।

धनतेरसको अर्थ र नामकरण

धनतेरस शब्द दुई शब्दको संयोजनबाट बनेको हो—‘धन’ र ‘तेरस’।

• धनको अर्थ सम्पत्ति, समृद्धि र वैभव हो।
• तेरसको अर्थ चन्द्रमासको तेह्रौँ तिथि अर्थात् त्रयोदशी हो।

यसरी धनतेरसको शाब्दिक अर्थ धनसँग सम्बन्धित त्रयोदशी हो। यसलाई धनत्रयोदशी वा धन्वन्तरी जयन्ती पनि भनिन्छ।

हिन्दू चन्द्र पात्रोअनुसार कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा यो पर्व मनाइन्छ। यस दिनबाट दीपावली अर्थात् तिहारको उत्सव सुरु हुने धार्मिक मान्यता छ।

धनतेरसको धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्व

धनतेरसको धार्मिक महत्त्व भगवान् धन्वन्तरीसँग सम्बन्धित छ। हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार देवता र असुरहरूले अमृत प्राप्त गर्न समुद्र मन्थन गरेका थिए। समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृतको कलश लिएर प्रकट हुनुभएको मानिन्छ।

भगवान् धन्वन्तरीलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक तथा देवताहरूका वैद्यका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उहाँको हातमा अमृतको कलश र औषधीय ज्ञानको प्रतीक देखाइन्छ।

यसै कारण धनतेरसको दिन मानिसहरूले भगवान् धन्वन्तरीको पूजा गरी राम्रो स्वास्थ्य, दीर्घायु र रोगबाट मुक्ति प्राप्त होस् भन्ने कामना गर्छन्। यस पर्वले मानिसलाई धनभन्दा पनि स्वास्थ्यको महत्त्व बुझाउने सन्देश दिन्छ।

धनतेरस र माता लक्ष्मीको सम्बन्ध

माता लक्ष्मीलाई धन, वैभव, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी मानिन्छ। धनतेरसको दिन माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा गर्ने परम्परा पनि रहेको छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार सफा, सुन्दर र उज्यालो घरमा माता लक्ष्मीको आगमन हुन्छ। त्यसैले धनतेरस आउनुअघि घर, आँगन, पसल तथा कार्यालयहरू सफा गरिन्छन्।

घरको मुख्य ढोकामा दीप प्रज्वलन गरिन्छ। कतिपय परिवारले रंगोली बनाउने, फूलले सजाउने र शुभ चिह्नहरू राख्ने परम्परा पनि अपनाउँछन्।

यसले मानिसलाई आफ्नो घर मात्र होइन, मन र विचार पनि स्वच्छ राख्न प्रेरित गर्दछ।

धनतेरसमा सुन, चाँदी र धातुका सामान किन्ने परम्परा

धनतेरसको सबैभन्दा लोकप्रिय परम्परामध्ये नयाँ सामान खरिद गर्नु पनि एक हो। यस दिन विशेषगरी सुन, चाँदी, तामा, पित्तल तथा अन्य धातुका सामग्री खरिद गर्ने चलन छ।

धनतेरसमा नयाँ वस्तु खरिद गर्नु शुभ मानिन्छ। यसले घरमा नयाँ ऊर्जा, समृद्धि र सौभाग्य ल्याउने धार्मिक विश्वास छ।

आजकल मानिसहरूले यस अवसरमा विभिन्न वस्तुहरू खरिद गर्छन्:

• सुन तथा चाँदीका गहना
• तामा र पित्तलका भाँडाकुँडा
• नयाँ भान्साका सामग्री
• इलेक्ट्रोनिक उपकरण
• सवारीसाधन तथा अन्य घरेलु सामग्री

व्यापारिक दृष्टिले पनि धनतेरस महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस समयमा बजारमा ग्राहकको चहलपहल बढ्छ र व्यापारीहरूले विशेष छुट तथा अफरहरू उपलब्ध गराउँछन्।

तर धनतेरसको वास्तविक सन्देश अनावश्यक खर्च गर्नु होइन। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार आवश्यक वस्तु खरिद गर्नु, बचत गर्नु र जिम्मेवार आर्थिक व्यवहार अपनाउनु नै बुद्धिमानी हो।

धनतेरसमा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा

धनतेरसको साँझ घरको मुख्य ढोकामा, आँगनमा तथा तुलसीको मठमा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा छ। यस दिन यमराजको नाममा दीपदान गर्ने चलन पनि रहेको छ, जसलाई यमदीपदान भनिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार यमदीपदानले अकाल मृत्युबाट रक्षा गर्ने र परिवारको सुख, शान्ति तथा दीर्घायुका लागि शुभकामना व्यक्त गर्ने काम गर्दछ।

यससँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध पौराणिक कथा राजा हिमका पुत्रसँग सम्बन्धित छ।

राजा हिमका पुत्रको कथा

पौराणिक कथाअनुसार राजा हिमका पुत्रको विवाह भएको चौथो दिन सर्पदंशबाट मृत्यु हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो। आफ्ना पतिलाई बचाउन उनकी पत्नीले घरको ढोकामा सुन, चाँदी र गहनाहरू थुपारिन्। घरभरि दीप प्रज्वलन गरिन् र रातभरि जाग्राम बसेर गीत तथा कथा सुनाइन्।

यमराज सर्पको रूप धारण गरेर आए पनि दीपको उज्यालो र गहनाको चमकका कारण भित्र प्रवेश गर्न सकेनन्। अन्ततः राजकुमारको मृत्यु टरेको विश्वास गरिन्छ।

यस कथाले धनतेरसको साँझ दीपदान गर्ने परम्परालाई धार्मिक आधार प्रदान गरेको मानिन्छ। यो पौराणिक आस्था हो, वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित घटना होइन।

नेपालमा धनतेरसको महत्त्व

नेपाल विविध धर्म, संस्कृति र परम्पराले सम्पन्न देश हो। यहाँ तिहारलाई विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। धनतेरस पनि तिहारको सुरुवातसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो।

नेपालका विभिन्न समुदायमा धनतेरस मनाउने तरिकामा केही भिन्नता पाइन्छ। कतिपय परिवारमा धनतेरसका दिन सुन, चाँदी वा भाँडाकुँडा खरिद गरिन्छ भने कतिपय परिवारले भगवान् धन्वन्तरीको पूजा गरी स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्छन्।

नेपालमा धनतेरसको अर्को विशेष पक्ष आयुर्वेदसँग सम्बन्धित छ। धन्वन्तरी जयन्तीका अवसरमा आयुर्वेद क्षेत्रका संस्थाहरूले स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने परम्परा रहेको छ।

वि.सं. २०५६ देखि धन्वन्तरी जयन्तीलाई आरोग्यता दिवसका रूपमा पनि मनाउन थालिएको उल्लेख पाइन्छ। यसले धनतेरसलाई धार्मिक पर्वका साथै स्वास्थ्य सचेतनाको अवसरका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ।

धनतेरसको आर्थिक तथा सामाजिक प्रभाव

धनतेरस धार्मिक पर्व मात्र नभई आर्थिक गतिविधि बढाउने अवसर पनि हो।

यस पर्वको समयमा सुनचाँदी पसल, भाँडाकुँडा पसल, इलेक्ट्रोनिक पसल तथा अन्य व्यापारिक क्षेत्रमा ग्राहकको चहलपहल बढ्ने गर्दछ।

यसका प्रमुख आर्थिक प्रभावहरू निम्न छन्:

व्यापारमा वृद्धि: धनतेरसका अवसरमा विभिन्न वस्तुको खरिदबिक्री बढ्ने भएकाले व्यापारीहरूलाई व्यापार विस्तार गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।

रोजगारीको अवसर: पर्वको समयमा बजारमा बढ्ने गतिविधिले विभिन्न क्षेत्रमा अस्थायी तथा नियमित रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

पारिवारिक उपहार आदानप्रदान: परिवारका सदस्यहरूबीच उपहार दिने चलनले आपसी सम्बन्ध र आत्मीयता बढाउँछ।

सामाजिक सद्भाव: मानिसहरू एकअर्कालाई शुभकामना दिने, सहयोग गर्ने र खुसी बाँड्ने कार्यमा सहभागी हुन्छन्।

तर पर्वको नाममा अत्यधिक खर्च गर्नु, ऋण लिएर विलासी सामान खरिद गर्नु वा आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर जानु उचित हुँदैन। धनतेरसले आर्थिक अनुशासन र विवेकपूर्ण खर्चको सन्देश पनि दिनुपर्छ।

आधुनिक समयमा धनतेरसको सान्दर्भिकता

आजको आधुनिक युगमा धनतेरसको महत्त्व अझ व्यापक बनेको छ। मानिसहरू धनसम्पत्ति, स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रविधि र व्यक्तिगत सफलतालाई जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा हेर्छन्।

धनतेरसले हामीलाई निम्न सन्देशहरू प्रदान गर्दछ:

• स्वास्थ्य नै वास्तविक धन हो। स्वस्थ शरीर र मनबिना धनसम्पत्तिको पूर्ण उपयोग सम्भव हुँदैन।
• आर्थिक अनुशासन आवश्यक छ। कमाइ, बचत र खर्चबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
• सकारात्मक सोचले जीवन उज्यालो बनाउँछ। दीपको उज्यालोले अन्धकार हटाएझैँ ज्ञानले अज्ञानता हटाउँछ।
• परिवार र समाजको महत्त्व बुझ्नुपर्छ। समृद्धि व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन।
• परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन आवश्यक छ। सांस्कृतिक मूल्यलाई सम्मान गर्दै समयअनुसार सकारात्मक परिवर्तन स्वीकार गर्नुपर्छ।

विशेषगरी युवापुस्ताका लागि धनतेरसले मेहनत, इमानदारी, ज्ञान र स्वस्थ जीवनशैलीलाई वास्तविक सम्पत्तिका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्दछ।

धनतेरसको मुख्य सन्देश

धनतेरसको सन्देश सुन, चाँदी वा पैसामा मात्र सीमित छैन। यसको वास्तविक अर्थ जीवनमा स्वास्थ्य, सुख, शान्ति, ज्ञान र समृद्धिको खोजी गर्नु हो।

धनसम्पत्ति मानिसको जीवन सहज बनाउन आवश्यक हुन्छ, तर परिवारको माया, स्वस्थ जीवन, नैतिकता र मानसिक शान्ति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

दीप प्रज्वलन गर्नु भनेको केवल घरलाई उज्यालो बनाउनु होइन, आफ्ना विचार र व्यवहारलाई पनि सकारात्मक बनाउनु हो।

धनतेरसले हामीलाई अरूको खुसीमा सहभागी हुन, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्न र समाजमा सद्भाव कायम राख्न प्रेरित गर्दछ।धनतेरस: दीपावलीको शुभारम्भ, समृद्धि र स्वास्थ्यको पर्व