१. परिचय (Introduction)
आजको युग डिजिटल प्रविधिको युग हो। हामी दैनिक रूपमा इन्टरनेटको प्रयोग गरेर सूचना खोज्ने, सामाजिक सञ्जाल चलाउने, अनलाइन किनमेल गर्ने, बैंकिङ कारोबार गर्ने, अनलाइन पढाइ गर्ने तथा विभिन्न डिजिटल सेवाहरू प्रयोग गर्ने गर्छौँ। तर के तपाईंलाई थाहा छ? हामीले दैनिक प्रयोग गर्ने इन्टरनेट सम्पूर्ण इन्टरनेटको एउटा सानो भाग मात्र हो।
इन्टरनेटको एउटा यस्तो लुकेको संसार पनि छ, जहाँ सामान्य Search Engine जस्तै Google, Bing वा Yahoo बाट वेबसाइटहरू सजिलै खोज्न सकिँदैन। यसलाई Dark Web (डार्क वेब) भनिन्छ।
डार्क वेब इन्टरनेटको त्यस्तो भाग हो जहाँ प्रयोगकर्ताको पहिचान र गतिविधि गोप्य राख्न विशेष प्रविधिहरू प्रयोग गरिन्छ। यसको प्रयोग गोपनीयता कायम राख्न, पत्रकारिता गर्न तथा सेन्सरसिपबाट बच्न पनि गरिन्छ। तर पछिल्लो समयमा डार्क वेब साइबर अपराध, अवैध कारोबार, चोरी भएका व्यक्तिगत विवरण, अनलाइन ठगी तथा अन्य आपराधिक गतिविधिका कारण चर्चामा आएको छ।
यस लेखमा हामी डार्क वेब के हो, कसरी काम गर्छ, यसको प्रयोग किन गरिन्छ र यसले व्यक्ति, संस्था तथा समाजमा कस्ता खतराहरू निम्त्याउन सक्छ भन्ने विषयमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।
२. इन्टरनेटका तीन तह (Three Layers of the Internet)
इन्टरनेटलाई सामान्यतया तीन प्रमुख भागमा विभाजन गरेर बुझ्न सकिन्छ।
२.१ Surface Web (सर्फेस वेब)
Surface Web भनेको हामीले दैनिक रूपमा प्रयोग गर्ने इन्टरनेटको भाग हो।
यसमा Google Search बाट सजिलै खोज्न सकिने वेबसाइटहरू पर्दछन्।
उदाहरण:
- YouTube
- Wikipedia
- समाचार पोर्टल तथा सार्वजनिक वेबसाइटहरू।
यसलाई इन्टरनेटको देखिने भाग पनि भनिन्छ।
२.२ Deep Web (डीप वेब)
Deep Web भनेको Search Engine मा सार्वजनिक रूपमा Index नभएका वेबसाइट, डाटाबेस र अनलाइन सामग्रीहरू हुन्।
यसको धेरैजसो प्रयोग वैध र सामान्य कामका लागि हुन्छ।
उदाहरण:
- बैंकको व्यक्तिगत खाता।
- विद्यार्थीको अनलाइन पोर्टल।
- इमेलको निजी Inbox।
- अस्पतालको गोप्य मेडिकल रेकर्ड।
- कार्यालयका आन्तरिक डाटाबेस।
- पासवर्ड सुरक्षित Cloud Storage।
Deep Web आफैँमा गैरकानुनी होइन। हामीले दैनिक प्रयोग गर्ने धेरै निजी अनलाइन सेवाहरू Deep Web अन्तर्गत पर्छन्।
२.३ Dark Web (डार्क वेब)
Dark Web भनेको इन्टरनेटको त्यस्तो भाग हो जुन सामान्य वेब ब्राउजर र Search Engine बाट सजिलै पहुँच गर्न सकिँदैन।
यसमा पहुँच गर्न विशेष नेटवर्क तथा सफ्टवेयरको आवश्यकता पर्न सक्छ। उदाहरणका लागि Tor Network।
डार्क वेबमा वेबसाइटहरूको पहिचान, सर्भरको स्थान र प्रयोगकर्ताको गतिविधि लुकाउन विभिन्न गोपनीयता प्रविधिहरू प्रयोग गरिन्छ।
यसको प्रयोग वैध उद्देश्यका लागि पनि हुन सक्छ, तर आपराधिक समूहहरूले यसको गोपनीयताको दुरुपयोग गरेर गैरकानुनी गतिविधि सञ्चालन गर्न सक्छन्।
३. Dark Web कसरी काम गर्छ?
डार्क वेबको सञ्चालनमा विशेष प्रकारको नेटवर्किङ प्रविधि प्रयोग हुन्छ। यसको एउटा चर्चित उदाहरण Tor Network हो।
Tor को पूरा नाम The Onion Router हो।
यसले प्रयोगकर्ताको इन्टरनेट ट्राफिकलाई विभिन्न Relay वा Server हुँदै पठाउँछ। यस प्रक्रियामा सूचनालाई तहगत रूपमा Encryption गरिन्छ।
यसलाई प्याज (Onion) को उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ। प्याजमा धेरै तह हुन्छन्। त्यसैगरी Tor Network मा पनि डाटा विभिन्न Encryption तह हुँदै अगाडि बढ्छ।
यसका मुख्य चरणहरू:
- User Request: प्रयोगकर्ताले कुनै वेबसाइटमा पहुँच गर्न अनुरोध गर्छ।
- Encryption: डाटालाई विभिन्न तहमा Encrypt गरिन्छ।
- Relay Nodes: डाटा विभिन्न मध्यवर्ती नेटवर्क नोड हुँदै जान्छ।
- Destination: अन्तिम गन्तव्य सर्भरसम्म अनुरोध पुग्छ।
- Response: वेबसाइटबाट प्राप्त प्रतिक्रिया प्रयोगकर्तासम्म फर्किन्छ।
यस प्रक्रियाले प्रयोगकर्ताको वास्तविक IP Address र अनलाइन गतिविधि पत्ता लगाउन कठिन बनाउन सक्छ।
तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने Tor प्रयोग गर्दैमा प्रयोगकर्ता पूर्ण रूपमा सुरक्षित वा अदृश्य हुन्छ भन्ने होइन।
४. Dark Web मा के-कस्ता गतिविधिहरू हुन्छन्?
डार्क वेबमा वैध तथा अवैध दुवै प्रकारका गतिविधिहरू सञ्चालन हुन सक्छन्।
४.१ चोरी भएका व्यक्तिगत विवरणको कारोबार
साइबर अपराधीहरूले विभिन्न वेबसाइट तथा संस्थाबाट चोरी गरेका विवरणहरू अवैध रूपमा बेच्न वा वितरण गर्न सक्छन्।
जस्तै:
- Email ID र Password।
- बैंकिङ विवरण।
- Credit/Debit Card Information।
- व्यक्तिगत परिचयसम्बन्धी विवरण।
- सामाजिक सञ्जालका Account विवरण।
४.२ Hacking Services
डार्क वेबमा केही आपराधिक समूहहरूले अनधिकृत रूपमा वेबसाइट, सर्भर वा अन्य डिजिटल प्रणालीमा आक्रमण गर्ने सेवा प्रस्ताव गर्न सक्छन्।
यसले व्यक्ति, बैंक, शैक्षिक संस्था तथा सरकारी निकायलाई जोखिममा पार्न सक्छ।
४.३ Malware र Ransomware
Malware भनेको कम्प्युटर वा नेटवर्कलाई हानि पुर्याउने उद्देश्यले बनाइएको खराब सफ्टवेयर हो।
Ransomware ले प्रयोगकर्ताका फाइलहरू Encrypt गरेर खोल्न नसकिने बनाउँछ र फाइल पुनः खोल्न फिरौती माग्न सक्छ।
यस्ता साइबर आक्रमणका लागि प्रयोग हुने उपकरण र सेवाहरू आपराधिक बजारमा उपलब्ध हुन सक्छन्।
४.४ अवैध वस्तु तथा सेवाको कारोबार
केही Dark Web Marketplace मा कानुनले प्रतिबन्ध लगाएका वस्तु तथा सेवाको अवैध कारोबार हुन सक्छ।
यस्ता गतिविधिहरूले राष्ट्रिय सुरक्षा, सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक सुरक्षामा गम्भीर चुनौती उत्पन्न गर्छन्।
४.५ Cryptocurrency सम्बन्धी अपराध
Bitcoin लगायतका Cryptocurrency को प्रयोग केही आपराधिक कारोबारमा रकम हस्तान्तरण गर्न गरिन सक्छ।
यद्यपि Cryptocurrency आफैँमा गैरकानुनी होइन। यसको वैध प्रयोग पनि व्यापक रूपमा हुन्छ।
४.६ व्यक्तिगत गोपनीयताको दुरुपयोग
चोरी भएका फोटो, भिडियो, निजी कुराकानी तथा अन्य संवेदनशील विवरणको दुरुपयोग गरेर मानिसलाई धम्की दिने, ब्ल्याकमेल गर्ने वा आर्थिक ठगी गर्ने कार्य हुन सक्छ।
