आधुनिक सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको युगमा डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy) अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। डिजिटल साक्षरताले कम्प्युटर, स्मार्टफोन, इन्टरनेट तथा अन्य डिजिटल उपकरणहरूको सुरक्षित, प्रभावकारी र जिम्मेवार प्रयोग गर्ने ज्ञान, सीप र क्षमतालाई जनाउँछ। आजको विश्वमा शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, बैंकिङ, सरकारी सेवा तथा सामाजिक गतिविधिहरू डिजिटल माध्यमबाट सञ्चालन हुन थालेका छन्। यसैले डिजिटल साक्षरता व्यक्तिको व्यक्तिगत, सामाजिक तथा आर्थिक विकासका लागि आवश्यक आधारभूत सीपको रूपमा स्थापित भएको छ।
नेपाल पनि डिजिटल रूपान्तरणको चरणमा रहेको विकासशील राष्ट्र हो। सूचना प्रविधिको विस्तारसँगै नेपाली समाजमा डिजिटल साक्षरताको आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।
डिजिटल साक्षरताको अर्थ
डिजिटल साक्षरता भनेको डिजिटल उपकरण तथा इन्टरनेट प्रयोग गरेर सूचना खोज्ने, मूल्याङ्कन गर्ने, व्यवस्थापन गर्ने, सिर्जना गर्ने तथा सुरक्षित रूपमा आदानप्रदान गर्ने क्षमता हो। यसले केवल कम्प्युटर चलाउने ज्ञान मात्र नभई डिजिटल संसारमा जिम्मेवार नागरिकको रूपमा व्यवहार गर्ने सीप पनि समेट्छ।
डिजिटल साक्षरताका प्रमुख पक्षहरू:
- कम्प्युटर तथा मोबाइल उपकरणको प्रयोग
- इन्टरनेट तथा वेब ब्राउजिङ
- इमेल तथा अनलाइन सञ्चार
- डिजिटल सामग्री सिर्जना
- साइबर सुरक्षा सम्बन्धी ज्ञान
- सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवार प्रयोग
- अनलाइन वित्तीय कारोबारको ज्ञान
नेपालमा डिजिटल साक्षरताको अवस्था
पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपालमा इन्टरनेट तथा स्मार्टफोनको पहुँच उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्र दुवैमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग विस्तार हुँदै गएको छ। नेपाल सरकार, निजी क्षेत्र तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले डिजिटल साक्षरता अभिवृद्धिका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्।
हाल नेपालमा:
- अधिकांश सरकारी सेवाहरू अनलाइन हुँदै गएका छन्।
- विद्यालय तथा कलेजहरूमा कम्प्युटर शिक्षा समावेश गरिएको छ।
- अनलाइन बैंकिङ तथा डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको प्रयोग बढेको छ।
- ई–कमर्स तथा डिजिटल व्यवसाय विस्तार भइरहेको छ।
- सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
यद्यपि, ग्रामीण क्षेत्र, वृद्धवृद्धा तथा आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायमा डिजिटल साक्षरताको स्तर अझै सन्तोषजनक छैन।
नेपालमा डिजिटल साक्षरताको महत्व
१. शिक्षामा सुधार
डिजिटल साक्षरताले विद्यार्थी तथा शिक्षकलाई अनलाइन शैक्षिक सामग्री, ई-लाइब्रेरी, भिडियो लेक्चर तथा अनुसन्धान सामग्रीमा पहुँच प्रदान गर्दछ। विशेष गरी कोभिड–१९ महामारीको समयमा अनलाइन शिक्षाले यसको महत्व स्पष्ट पारेको थियो।
२. रोजगारी तथा उद्यमशीलता
डिजिटल सीप भएका व्यक्तिहरूले विभिन्न सूचना प्रविधि सम्बन्धी रोजगारीका अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्। साथै, अनलाइन व्यवसाय तथा फ्रीलान्सिङमार्फत आयआर्जन गर्न सकिन्छ।
३. डिजिटल बैंकिङ तथा वित्तीय समावेशीकरण
मोबाइल बैंकिङ, QR भुक्तानी तथा डिजिटल वालेटहरूको प्रयोगले वित्तीय सेवाहरूलाई सहज बनाएको छ। डिजिटल साक्षरताले नागरिकलाई सुरक्षित रूपमा वित्तीय कारोबार गर्न सक्षम बनाउँछ।
४. सरकारी सेवामा पहुँच
नेपाल सरकारले विभिन्न सरकारी सेवाहरू डिजिटल माध्यमबाट उपलब्ध गराउन थालेको छ। डिजिटल साक्षर नागरिकहरूले यी सेवाहरू सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्।
५. सूचना प्राप्ति र सञ्चार
इन्टरनेटको माध्यमबाट विश्वभरका सूचना तथा समाचारहरू तत्काल प्राप्त गर्न सकिन्छ। डिजिटल साक्षरताले सही र गलत सूचनाको पहिचान गर्न पनि सहयोग पुर्याउँछ।
नेपालमा डिजिटल साक्षरताका चुनौतीहरू
१. डिजिटल विभाजन (Digital Divide)
शहरी र ग्रामीण क्षेत्रबीच इन्टरनेट तथा डिजिटल उपकरणको पहुँचमा ठूलो अन्तर रहेको छ।
२. पूर्वाधारको अभाव
धेरै दुर्गम क्षेत्रहरूमा अझै पनि गुणस्तरीय इन्टरनेट सेवा उपलब्ध छैन।
३. आर्थिक समस्या
कम्प्युटर, स्मार्टफोन तथा इन्टरनेट सेवाको लागत केही परिवारका लागि अझै महँगो छ।
४. साइबर सुरक्षाको जोखिम
फिसिङ, ह्याकिङ, अनलाइन ठगी तथा साइबर अपराधका घटनाहरू बढिरहेका छन्। धेरै प्रयोगकर्ताहरूमा साइबर सुरक्षासम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान छैन।
५. डिजिटल शिक्षाको अभाव
धेरै विद्यालय तथा समुदायमा डिजिटल साक्षरता सम्बन्धी प्रभावकारी प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूको कमी रहेको छ।
डिजिटल साक्षरता प्रवर्द्धनका उपायहरू
- विद्यालय तहदेखि डिजिटल शिक्षा अनिवार्य बनाउने।
- ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट पहुँच विस्तार गर्ने।
- समुदायस्तरमा डिजिटल साक्षरता तालिम सञ्चालन गर्ने।
- साइबर सुरक्षा सम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने।
- महिला, ज्येष्ठ नागरिक तथा पिछडिएका समुदायलाई विशेष प्राथमिकता दिने।
- सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य बढाउने।
“डिजिटल साक्षर नागरिक, समृद्ध डिजिटल नेपाल” भन्ने लक्ष्य हासिल गर्न सबै पक्षको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।